IMPACTTestkits สั่งทาง LINE

ความรู้เรื่องน้ำ

ค่า DO ในน้ำ คืออะไร บ่อกุ้งบ่อปลาควรมีเท่าไร

pH ·

ค่า DO ในน้ำ บ่อกุ้งช่วงฟ้าสางมีกังหันตีน้ำทำงาน พร้อมข้อความวัดก่อนฟ้าสาง

ค่า DO ในน้ำ คือปริมาณออกซิเจนละลายน้ำที่กุ้งและปลาใช้หายใจ โดยในบ่อที่มีพืชหรือแพลงก์ตอน ค่านี้มักลดลงตลอดคืนและต่ำสุดก่อนรุ่งสาง จึงควรตรวจช่วงนั้นเพื่อดูจุดเสี่ยง ตามคำอธิบายวงจรออกซิเจนของ UF/IFAS มหาวิทยาลัยฟลอริดา น้ำดูใสหรือเครื่องตีน้ำยังหมุนอยู่จึงไม่ใช่ผลยืนยันว่ามีออกซิเจนพอ ต้องใช้ผลวัดจากบ่อจริงประกอบการจัดการ

ค่า DO คืออะไร และอ่านหน่วยอย่างไร?

DO ย่อจาก Dissolved Oxygen หมายถึงก๊าซออกซิเจนที่ละลายอยู่ในน้ำ โดยมักรายงานเป็นมิลลิกรัมต่อลิตร หรือ mg/L ตามคู่มือคุณภาพน้ำบ่อปลาของ FAO ค่านี้ใช้ติดตามออกซิเจนในตัวอย่าง ไม่ได้บอกคุณภาพน้ำทุกด้านพร้อมกัน

ออกซิเจนเข้าสู่บ่อจากอากาศผ่านผิวน้ำและจากการสังเคราะห์แสงของพืชน้ำกับแพลงก์ตอน ลมและคลื่นช่วยให้สัมผัสอากาศมากขึ้น ส่วนพืชกับสัตว์ยังใช้ออกซิเจนหายใจ ตามUF/IFAS เรื่องแหล่งออกซิเจนในบ่อกลางแจ้ง จึงต้องดูทั้งด้านที่สร้างและด้านที่ใช้ ไม่พิจารณาเพียงว่าบ่อมีน้ำเขียวหรือมีฟองอากาศมาก

เครื่องบางรุ่นแสดงเป็นเปอร์เซ็นต์ความอิ่มตัวด้วย ซึ่งเป็นคนละการรายงานกับ mg/L US EPA อธิบายว่าเปอร์เซ็นต์ความอิ่มตัวขึ้นกับอุณหภูมิ ความดัน และความเค็ม ก่อนจดผลจึงต้องอ่านหน่วยบนจอให้ครบ ไม่ย้ายตัวเลขจากช่องเปอร์เซ็นต์ไปใส่ในช่อง mg/L

ค่า DO มาตรฐานในบ่อกุ้งบ่อปลาควรมีเท่าไร?

ค่า DO ที่เหมาะสมต้องเลือกตามสัตว์และระบบเลี้ยง โดยจุลสารคณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีการประมง มทร.ศรีวิชัย หน้า 2 แนะนำสำหรับกุ้งขาวแวนนาไมว่าควรมากกว่า 4 mg/L ส่วนUF/IFAS แนะนำ DO ตั้งแต่ 5 mg/L ขึ้นไปสำหรับสุขภาพปลาที่ดี ตัวเลขนี้เป็นคำแนะนำในบริบทของแหล่งข้อมูล ไม่ใช่ค่ารับรองบ่อทุกชนิดหรือมาตรฐานน้ำทิ้ง

สำหรับระดับที่ต้องระวัง Global Seafood Alliance ระบุว่าปลาและกุ้งส่วนใหญ่เครียดเมื่อ DO ต่ำกว่า 3 หรือ 4 mg/L จึงไม่ควรรอให้สัตว์ตายก่อนตรวจหรือใช้ระดับทนอยู่ได้เป็นเป้าหมายการเลี้ยง ให้ผู้ดูแลฟาร์มกำหนดจุดเตือนและแผนเติมอากาศก่อนถึงช่วงเสี่ยง

ค่า DO ที่เหมาะสมในการเลี้ยงปลาหรือกุ้งขึ้นกับสายพันธุ์ ความเค็ม และระบบเลี้ยงด้วย จึงควรให้ประมงจังหวัดหรือผู้ดูแลฟาร์มเลือกเกณฑ์ โดยFAO แยกความต้องการออกซิเจนตามชนิด ขนาด และสภาพของปลา

ทำไมออกซิเจนในบ่อกุ้งต่ำสุดตอนเช้ามืด?

ออกซิเจนในบ่อกุ้งมักต่ำช่วงเช้ามืด เพราะกลางคืนการสังเคราะห์แสงหยุดลง แต่สิ่งมีชีวิตยังหายใจและการย่อยสลายยังใช้ออกซิเจนอยู่ ตามคำอธิบายของ Global Seafood Alliance วันที่ครึ้มหรือแพลงก์ตอนตายยังทำให้เสี่ยงออกซิเจนต่ำได้ จึงต้องดูสภาพอากาศและสีน้ำร่วมกับผลตรวจ

แนวโน้มออกซิเจนในบ่อเพิ่มกลางวัน ลดกลางคืน และต่ำสุดก่อนรุ่งสาง เป็นภาพอธิบายไม่มีตัวเลขหรือผลวัดจริง

ภาพนี้แสดงแนวโน้มทั่วไปของบ่อที่มีการสังเคราะห์แสง โดยUF/IFAS อธิบายว่า DO เพิ่มในช่วงมีแสงและลดลงระหว่างคืนจนต่ำสุดก่อนรุ่งสาง เส้นโค้งไม่ใช่ข้อมูลฟาร์มจริง และบ่อที่มีระบบเติมอากาศหรือการจัดการต่างกันอาจให้รูปแบบต่างไป

น้ำร้อนมีออกซิเจนน้อยกว่าน้ำเย็นจริงไหม?

จริงในแง่ความสามารถในการละลายก๊าซ เพราะน้ำอุ่นอุ้มออกซิเจนได้น้อยกว่าน้ำเย็นเมื่อเงื่อนไขอื่นเท่ากัน ตามFAO เรื่องการละลายของออกซิเจน อุณหภูมิ และความเค็ม แต่ผล DO ของบ่อจริงยังขึ้นกับการสร้าง การใช้ และการเติมอากาศ จึงต้องวัดแทนการเดาจากอากาศร้อนอย่างเดียว

จดอุณหภูมิ ความเค็ม และหน่วยที่ใช้ พร้อมตรวจการตั้งค่าเครื่อง โดยคู่มือเครื่องวัดระบุการตั้งค่าความเค็มและให้รอหัววัดปรับอุณหภูมิเข้ากับน้ำ ไม่ใช้ค่าที่ค้างจากน้ำคนละชนิดโดยไม่ทบทวนคู่มือ

วัดออกซิเจนในน้ำด้วยอะไรได้บ้าง?

วัดออกซิเจนในน้ำได้ด้วย DO meter หรือชุดทดสอบเคมีสำหรับ DO ตามUF/IFAS การเลือกวิธีวัดค่า DO ควรดูว่าต้องตรวจบ่อยเพียงใด และสามารถดูแลหัววัดหรือทำขั้นตอนน้ำยาได้ครบหรือไม่

วิธีอ่านค่าอย่างไรต้องดูแลอะไรเหมาะกับใคร
DO meter รวมแบบปากกาจุ่มหัววัดและรอค่านิ่ง อ่านหน่วยที่เลือกบนจอ ตามคู่มือผู้ผลิตสอบเทียบ ดูแลหัววัดและเมมเบรนตามชนิด ไม่ใช้ขั้นตอนเดียวกับหัววัดทุกรุ่น ตามUSGSผู้ดูแลบ่อที่ต้องตรวจติดตามเป็นประจำ โดยUF/IFAS อธิบายการใช้เครื่องตรวจเฝ้าระวัง DO
ชุดหยดเทียบสีสำหรับ DOทำปฏิกิริยาแล้วเทียบกับการ์ดในชุด ตามคู่มือ VISOCOLOR ECO Oxygenเก็บตัวอย่างไม่ให้มีฟอง ทำตามลำดับน้ำยา และล้างอุปกรณ์ตามคู่มือรุ่นเจ้าของบ่อที่เลือกตรวจด้วยชุดเคมี ซึ่งUF/IFAS ระบุเป็นทางเลือกในการตรวจ DO

เครื่องวัด DO หรือเครื่องวัดออกซิเจนในน้ำต้องเตรียมหัววัดและสอบเทียบตามคู่มือผู้ผลิต ไม่ใช้วิธีดูแลหัววัดหรือเปลี่ยนน้ำยาภายในจากการจำขั้นตอนของเครื่องอีกแบบ

ชุดหยดเทียบสีสำหรับ DO ใช้อย่างไรและมีข้อจำกัดอะไร?

ชุดทดสอบออกซิเจนละลายน้ำ VISOCOLOR ECO 931088 ใช้วิธี Winkler แบบเทียบสีกับการ์ด ช่วงวัด 1 ถึง 10 mg/L O₂ ทดสอบได้ 50 ครั้ง และใช้กับน้ำทะเลได้ รุ่นนี้จำหน่ายบนเว็บหลักของบริษัท impactenterprise.co.th สั่งผ่าน LINE เดียวกันได้ ข้อมูลสินค้าระบุอายุ 1 ปีนับจากผลิต เก็บที่ 15 ถึง 25°C น้ำยามีกรดซัลฟิวริกเข้มข้นและโซเดียมไฮดรอกไซด์ จึงควรใส่ถุงมือและแว่นตาป้องกัน พร้อมอ่านฉลากกับ SDS ก่อนใช้

การเทียบสีใช้ตัวอย่างและน้ำที่ทำปฏิกิริยาแยกช่องตามคู่มือ MACHEREY-NAGEL ในกล่องมีน้ำยาสำหรับ 50 ครั้ง การ์ดเทียบสี และอุปกรณ์ครบ ใช้ขวดเก็บตัวอย่างที่ให้มาในชุด เก็บน้ำโดยไม่ให้มีฟอง แล้วทำตามลำดับน้ำยาและเวลารอของรุ่น ไม่ใช้จำนวนหยดจากชุด pH แทน

คู่มือผู้ผลิตระบุว่าสารออกซิไดซ์และรีดิวซ์ เช่น คลอรีนที่ยังออกฤทธิ์ อาจรบกวนผล จึงควรแจ้งประวัติสารที่ใช้กับน้ำเมื่อขอคำปรึกษา

ถ้าสีชนปลายช่วงวัด ให้รายงานข้อจำกัดและขอวิธีตรวจที่ครอบคลุมค่าที่ต้องใช้ ไม่ขยายช่วงเองจากความเข้มสี และไม่ใช้ภาพในจอแทนการ์ดจริง

ควรเก็บน้ำและจดผล DO อย่างไรให้เทียบกันได้?

ควรระบุจุด ความลึก เวลา และวิธีตรวจให้เทียบกันได้ พร้อมหลีกเลี่ยงการทำให้น้ำกระเซ็นหรือเกิดฟองระหว่างเก็บตัวอย่าง ตามแนวทางเก็บน้ำของ FAO ถ้าใช้เครื่องหรือชุดเคมี ให้ทำตามคู่มืออุปกรณ์นั้น เพราะการกวนหรือการเก็บของแต่ละวิธีมีรายละเอียดต่างกัน

แยกชื่อจุดเก็บให้ชัด และจดว่าเครื่องเติมอากาศกำลังทำงานหรือมีการเปลี่ยนการจัดการใดอยู่ แนบชื่อวิธีตรวจ หน่วย ผลจริง สภาพอากาศ และสิ่งที่สังเกตจากสัตว์ในบันทึกเดียวกัน ผู้รับกะต่อจะได้รู้ว่าเป็นผลของจุดใดและควรกลับไปตรวจตรงไหน ไม่ต้องเดาจากคำว่า “น้ำในบ่อ” อย่างเดียว

เพิ่มออกซิเจนในน้ำแบบธรรมชาติทำได้ไหม?

ทำได้บางส่วนโดยใช้ลม การสัมผัสอากาศ และการจัดการบ่อช่วย แต่ต้องมีผล DO ยืนยันว่าพอกับสัตว์ที่เลี้ยง ตามFAO เรื่องการเพิ่มออกซิเจนในบ่อ วิธีธรรมชาติจึงเป็นส่วนหนึ่งของแผนดูแล ไม่ใช่เหตุให้ปิดระบบเติมอากาศเมื่อบ่อกำลังเสี่ยง

แนวทางของ FAO ได้แก่ ใช้ลมช่วยกวนผิวน้ำ เพิ่มการสัมผัสอากาศของน้ำไหลเข้า ลดอาหารเหลือ และจัดการอินทรียวัตถุ การเติมหรือเปลี่ยนน้ำต้องใช้น้ำที่มีคุณภาพและออกซิเจนเหมาะสม โดยให้ผู้ดูแลกำหนดวิธีตามระบบจริง

การเพิ่มออกซิเจนในน้ำด้วยการปล่อยให้แพลงก์ตอนหนาแน่นขึ้นเรื่อย ๆ ไม่ใช่หลักประกัน เพราะUF/IFAS อธิบายว่าพืชและสาหร่ายเป็นทั้งผู้ผลิตและผู้ใช้ออกซิเจน หากจะปรับสีน้ำหรือพืชในบ่อ ควรให้ผู้ดูแลวางแผนจากผลตรวจ ไม่เติมปุ๋ยหรือกำจัดแพลงก์ตอนทันทีโดยไม่มีข้อมูล

ถ้า DO ต่ำควรเพิ่มออกซิเจนในบ่ออย่างไร?

ให้ใช้ระบบเติมอากาศตามแผนฉุกเฉินและตรวจติดตาม พร้อมแจ้งผู้ดูแลฟาร์ม โดยGlobal Seafood Alliance อธิบายว่าการตีน้ำและการปล่อยฟองอากาศช่วยเพิ่มผิวสัมผัสน้ำกับอากาศ และควรเพิ่มการเติมอากาศตอนกลางคืน การเปิดเครื่องต้องทำควบคู่กับการดูผลจริง ไม่ถือว่าเห็นฟองแล้วจบการติดตาม

ทบทวนความหนาแน่นและการให้อาหารร่วมกับกำลังเติมอากาศ โดยบทความของ Claude E. Boyd อธิบายว่าต้องสมดุลปริมาณสัตว์และอาหารกับออกซิเจนที่ระบบจัดหาได้ หากอาหารเหลือหรือสัตว์กินลดลง ให้ส่งข้อมูลแก่ผู้ดูแลก่อนเพิ่มมื้อหรือเพิ่มปริมาณตามตารางเดิม

สำหรับบ่อเล็กที่บ้าน อ่านการเตรียมบ่อปูนและน้ำก่อนเลี้ยงกุ้ง แล้วให้ผู้ดูแลประเมินระบบเติมอากาศกับบ่อจริง ไม่กำหนดจำนวนเครื่องจากผล DO เพียงค่าเดียว

ออกซิเจนในน้ำมากเกินไปอันตรายไหม?

อาจเป็นอันตรายในภาวะก๊าซอิ่มตัวยิ่งยวด โดยUS EPA อธิบายว่าภาวะออกซิเจนสูงเกินอิ่มตัวร่วมกับการเปลี่ยนอุณหภูมิหรือความดันอย่างรวดเร็วอาจทำให้ปลาเกิดโรคฟองก๊าซ จึงไม่ควรตั้งเป้าว่ายิ่งสูงเท่าไรก็ยิ่งดี หรือกำหนดเพดานอันตรายเดียวโดยไม่ดูเงื่อนไขน้ำ

ต้องวัด pH ควบคู่กับ DO หรือไม่?

ควรติดตามร่วมกันในแผนดูแลบ่อ เพราะ pH กับ DO ให้ข้อมูลต่างด้านและต่างเปลี่ยนตามการสังเคราะห์แสงกับการหายใจ ตามคู่มือ FAO เรื่องการเปลี่ยนแปลงน้ำระหว่างวัน การเห็น pH อยู่ในช่วงที่ต้องการจึงใช้ยืนยันปริมาณออกซิเจนไม่ได้

สำหรับการตรวจ pH เลือกชุด pH 7091 สำหรับน้ำฝั่งด่าง หรือชุด pH 4590 ช่วงกว้าง ให้ตรงกับช่วงที่ต้องติดตาม อ่านวิธีติดตาม pH บ่อกุ้งช่วงเช้าและบ่าย และพื้นฐานค่า pH ของน้ำ ประกอบ โดยจดชื่อรายการตรวจให้แยกกันชัดเจนในบันทึก

คำถามที่พบบ่อย

ชุดตรวจ IMPACT วัด DO ได้ไหม?

ชุด IMPACT ทั้ง 4 รุ่นในเว็บนี้วัด DO ไม่ได้ เพราะเป็นชุดตรวจ pH คลอรีน และอัลคาไลน์ หากต้องการวัดออกซิเจน ให้ใช้ DO meter หรือชุดทดสอบ DO โดยเฉพาะ เช่น VISOCOLOR ECO Oxygen ที่อธิบายไว้ข้างต้น เลือกให้ตรงช่วงและทำตามคู่มือของรุ่นนั้น

ควรวัด DO ตอนกี่โมง?

เริ่มจากช่วงก่อนพระอาทิตย์ขึ้นซึ่งมักเป็นจุดต่ำสุดของวงจรในบ่อ ตามUF/IFAS ไม่กำหนดชั่วโมงเดียวแทนทุกพื้นที่ และหากบ่อมีความเสี่ยงให้ผู้ดูแลวางการตรวจระหว่างคืนเพิ่มเติม ไม่รอเพียงผลเช้าครั้งเดียว

เปิดเครื่องเติมอากาศแล้วต้องวัดอีกไหม?

ต้องวัด เพราะการทำงานของเครื่องยังไม่ยืนยันว่า DO เพียงพอตลอดบ่อ จุลสาร มทร.ศรีวิชัย อธิบายว่าแม้เปิดเครื่องให้อากาศอยู่ DO ตอนเช้ามืดก็อาจต่ำได้ โดยเฉพาะเมื่อไม่มีแดดหรือฝนตกต่อเนื่อง จึงต้องตรวจและปรับแผนตามสภาพจริง

ชุดทดสอบที่ใช้ในบทความนี้

LINE สั่งซื้อ