ความรู้เรื่องน้ำ
อัลคาไลน์ (Alkalinity) คืออะไร ต่างจาก pH และวัดแบบนับหยดอย่างไร
อัลคาไลน์ ·
อัลคาไลน์ (Alkalinity) คือความสามารถของน้ำในการต้านการเปลี่ยนแปลงของ pH ไม่ใช่ค่า pH และไม่ใช่ค่าความกระด้าง การวัดด้วยชุด 8540 ใช้วิธีไทเทรชันหรือนับหยดน้ำยาจนถึงสีปลายทาง แล้วนำจำนวนหยดไตแตรนท์ทั้งหมดคูณ 17 เพื่อรายงานเป็น mg/L ในรูปแคลเซียมคาร์บอเนต
อัลคาไลน์ pH และความกระด้าง ตอบคนละคำถาม
คำว่า Alkalinity ในงานตรวจน้ำเรียกว่าความเป็นด่างหรืออัลคาไลน์ สารที่เกี่ยวข้องในน้ำธรรมชาติมักเป็นไบคาร์บอเนตและคาร์บอเนต ซึ่งมีส่วนช่วยพยุงไม่ให้ pH เปลี่ยนง่าย ส่วนความกระด้างเกี่ยวข้องกับแคลเซียมและแมกนีเซียมเป็นหลัก จึงไม่ควรใช้ตัวเลขหนึ่งแทนอีกตัวเลขหนึ่ง ตามเอกสาร Total Alkalinity ของ Mississippi State University
| รายการตรวจ | คำถามที่ช่วยตอบ | หน่วยที่พบในการบันทึก |
|---|---|---|
| pH | ตอนนี้น้ำเป็นกรดหรือด่างแค่ไหน | pH ไม่มีหน่วย mg/L |
| อัลคาไลน์ | น้ำต้านการเปลี่ยน pH ได้มากน้อยเพียงใด | mg/L ในรูป CaCO₃ |
| ความกระด้าง | น้ำมีแร่ธาตุที่ก่อความกระด้างมากน้อยเพียงใด | ต้องระบุวิธีและหน่วยของการตรวจนั้น |
แม้ทั้งอัลคาไลน์และความกระด้างอาจรายงานเทียบเป็น CaCO₃ เหมือนกัน ก็ไม่ได้แปลว่าเป็นการวัดสิ่งเดียวกัน การอ่านพบอัลคาไลน์สูงจึงยังสรุปไม่ได้ว่าน้ำกระด้างสูง ต้องตรวจความกระด้างแยกหากต้องใช้ข้อมูลนั้น
สำหรับคนดูแลบ่อ ความต่างนี้มีผลตอนคุยกับผู้ขายสารปรับน้ำ หากมีเพียงผล pH อย่าเรียกผลนั้นว่าอัลคาไลน์ และถ้ามีผลอัลคาไลน์ก็ไม่ควรส่งต่อเป็นผลความกระด้าง ระบุชื่อรายการกับหน่วยให้ครบตั้งแต่ในสมุดบันทึก
ทำไมจึงควรวัดร่วมกับ pH
pH ที่วัดครั้งเดียวบอกสภาพขณะเก็บน้ำ แต่ไม่แสดงแนวโน้มทั้งวัน การมีผลอัลคาไลน์ควบคู่กับ pH เช้าและบ่ายช่วยให้ผู้ดูแลฟาร์มพิจารณาได้ครบขึ้น เมื่อบ่อมีการเปลี่ยนแปลงหรือกำลังจะปรับสภาพน้ำ
อัลคาไลน์เท่าไรถึงจะดี
| บ่อ | ค่าที่ใช้กันทั่วไป | นับไตแตรนท์ของ 8540 ได้ราว |
|---|---|---|
| บ่อกุ้ง | 80 ถึง 150 mg/L | 5 ถึง 9 หยด |
| บ่อปลา | 50 ถึง 150 mg/L | 3 ถึง 8 หยด |
| บ่อปลาที่ควรปรับ | ต่ำกว่า 20 mg/L | หยดแรกก็เป็นชมพูแล้ว |
บ่อกุ้งใช้ช่วง 80 ถึง 150 mg/L ตามคำแนะนำคุณภาพน้ำของ Impact Enterprise ซึ่งใกล้กับคู่มือเลี้ยงกุ้งขาวทั่วไป ถ้าต่ำกว่า 50 mg/L กุ้งมักลอกคราบยาก (Global Seafood Alliance) ส่วนบ่อปลา เอกสารเรื่องการใส่ปูนบ่อของ SRAC ระบุว่าบ่อที่อัลคาไลน์ต่ำกว่า 20 mg/L มักมี pH ต่ำและผลผลิตลดลง และค่าที่ต้องการสำหรับสัตว์น้ำหลายชนิดคือ 50 mg/L ขึ้นไป ส่วนเอกสารวิเคราะห์น้ำบ่อปลาของ Texas A&M ให้ช่วงที่แนะนำไว้ที่ 50 ถึง 150 mg/L รับได้ถึงไม่เกิน 400 mg/L และถ้าเกิน 400 mg/L อาจเป็นอันตรายต่อปลา ด้านสำนักงานประมงจังหวัดสระบุรี กรมประมง แนะนำอัลคาไลน์ 100 ถึง 120 mg/L สำหรับการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ ซึ่งอยู่ในช่วงของทั้งบ่อกุ้งและบ่อปลาข้างต้น ส่วน UF/IFAS แนะนำให้ใส่ปูนเมื่ออัลคาไลน์ต่ำกว่า 20 mg/L
ตัวเลขเหล่านี้เป็นแนวทางทั่วไป ค่าที่เหมาะจริงขึ้นกับชนิดสัตว์ ความเค็ม และระบบเลี้ยง ถ้าฟาร์มมีเป้าหมายของตัวเองอยู่แล้ว ให้ยึดตามนั้น
ไม่ควรเพิ่มปูนเพียงเพราะเห็นผลหนึ่งครั้งต่างจากบ่อข้างเคียง ตรวจซ้ำให้แน่ใจว่าทำตามขั้นตอนแล้ว ดูประวัติการเติมน้ำและวัสดุที่ใช้ร่วมด้วย ส่วนใครต้องการตั้งตาราง pH สามารถอ่านค่า pH บ่อกุ้งและเวลาที่ควรวัด ก่อนเริ่มบันทึกคู่กัน
ชุด 8540 ใช้การนับหยด ไม่ใช่การเทียบเลขบนแผ่นสี
ชุดตรวจอัลคาไลน์รุ่น 8540 ประกอบด้วยน้ำยาไตแตรนท์และ Indicator M โดย Indicator M คือน้ำยาช่วยแสดงจุดเปลี่ยนสี ส่วน ไตแตรนท์ คือน้ำยาที่ค่อย ๆ หยดลงไปและนับจำนวน
การทดสอบนี้เรียกว่า ไทเทรชัน เมื่อถึงสีปลายทางจึงนำจำนวนหยดไปคำนวณ สีบอกว่าถึงขั้นตอนไหน ไม่ได้ใช้เทียบว่าสีชมพูเข้มเท่ากับค่ากี่ mg/L ดังนั้นไม่ควรนำวิธีอ่านแผ่นสีของชุด pH มาใช้แทน
ข้อมูลชุดระบุจำนวนทดสอบ 50 ครั้ง อายุน้ำยา 2 ปี และเก็บที่ 4 ถึง 30°C ฉลากไม่ได้ระบุช่วงวัด จึงไม่ควรเพิ่มช่วงต่ำสุดหรือสูงสุดขึ้นเอง ส่วนอายุ 2 ปีไม่ควรตีความว่าเริ่มนับใหม่ทุกครั้งที่เปิดขวด ให้ตรวจวันผลิตหรือวันหมดอายุบนชุดจริง
วิธีวัดอัลคาไลน์ 8540 ตามคู่มือ

ขั้นที่ 1 เติมน้ำตัวอย่างถึงขีด 5 ml
ล้างหลอดทดสอบด้วยน้ำตัวอย่าง แล้วเติมน้ำตัวอย่างถึงขีด 5 ml วางหลอดตั้งตรงขณะอ่านขีด ไม่เติมน้ำด้วยการกะจากปริมาตรที่เคยใช้กับชุด pH เพราะการคำนวณของวิธีนี้อาศัยปริมาตรตามคู่มือ
ถ้าเผลอเติมเกินหรือไม่แน่ใจว่าปริมาตรถูกต้อง ควรจัดน้ำตัวอย่างใหม่ก่อนเริ่มหยดน้ำยา ห้ามชดเชยด้วยการเปลี่ยนตัวคูณเอง และต้องใช้ตัวอย่างที่ยังไม่ผ่านการทดสอบด้วยน้ำยาอื่น
ขั้นที่ 2 หยด Indicator M 1 หยด
เติม Indicator M 1 หยดแล้วเขย่า น้ำจะเป็นสีฟ้าอมเขียว ขั้นนี้เป็นการเตรียมให้เห็นสีสำหรับติดตามการไทเทรต หยดของ Indicator M ไม่นับรวม ในจำนวนที่จะนำไปคูณ 17
วางขวด Indicator M แยกออกหลังใช้ แล้วเตรียมขวดไตแตรนท์ต่อ ช่วยลดโอกาสหยิบขวดผิดเมื่อกำลังนับ ถ้าสีเริ่มต้นไม่เป็นตามคู่มือ อย่าเดาว่าต้องเติมตัวใดเพิ่ม ให้ตรวจขวด ปริมาตร และสภาพชุดก่อนทำใหม่หรือสอบถามผู้ขาย
ขั้นที่ 3 หยดไตแตรนท์ช้า ๆ และเขย่าทุกหยด
หยดไตแตรนท์ทีละหยดอย่างช้า ๆ เขย่าทุกหยด จนน้ำเป็นสีเทาอมม่วง เริ่มนับตั้งแต่หยดแรกของไตแตรนท์ ไม่รอให้เห็นสีเปลี่ยนแล้วจึงเริ่มนับ
ถ้ามีคนคุยด้วยหรือเกิดการขัดจังหวะจนลืมจำนวน ควรเริ่มใหม่เพื่อให้ได้ผลที่มีที่มา อย่าใช้การคาดเดาจากปริมาณน้ำยาที่เหลือในขวด หากทำหลายตัวอย่าง อาจจดขีดนับลงกระดาษเพื่อช่วยจำ
ขั้นที่ 4 เพิ่มอีก 1 หยดให้เป็นสีชมพู
เมื่อเป็นสีเทาอมม่วงแล้ว หยดไตแตรนท์อีก 1 หยด น้ำเป็นสีชมพู นับไตแตรนท์ทั้งหมด รวมหยดสุดท้ายนี้ด้วย แล้วคูณ 17 ผลเป็น mg/L ของแคลเซียมคาร์บอเนต หรือเขียนว่า mg/L as CaCO₃
อย่าหยุดการนับที่สีเทาอมม่วง และอย่านำหยด Indicator M มารวม ขั้นตอนสองจุดนี้ควรเขียนกำกับในสมุดหรือวางคู่มือไว้ใกล้ชุด เพื่อให้คนที่มารับงานต่อทำเหมือนกัน
ตัวอย่างคำนวณที่ตรวจย้อนกลับได้

สมมติว่าใช้ไตแตรนท์รวม 5 หยดจนถึงสีชมพู ผลคำนวณคือ 5 × 17 = 85 mg/L ในรูป CaCO₃ ตารางนี้ช่วยแปลงจำนวนหยดเป็นค่าได้ทันที
| ไตแตรนท์ (หยด) | อัลคาไลน์ (mg/L) | ไตแตรนท์ (หยด) | อัลคาไลน์ (mg/L) | |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 17 | 6 | 102 | |
| 2 | 34 | 7 | 119 | |
| 3 | 51 | 8 | 136 | |
| 4 | 68 | 9 | 153 | |
| 5 | 85 | 10 | 170 |
การจดเพียง “85” ทำให้ผู้รับข้อมูลไม่รู้ว่าตรวจอะไร ลองจดเป็น “ไตแตรนท์ 5 หยด รวมหยดสีชมพู, อัลคาไลน์ 85 mg/L as CaCO₃, รุ่น 8540” พร้อมชื่อบ่อ จุดเก็บ และเวลา จะตรวจย้อนกลับได้ทั้งจำนวนหยดและตัวคูณ
หากตัวอย่างเดียวกันให้ผลต่างกันเมื่อทำซ้ำ ให้ทบทวนขีดน้ำ การนับหยด และการเขย่าก่อนสรุปว่าน้ำเปลี่ยน ถ้าขั้นตอนถูกต้องแล้วยังต่างกันจนมีผลต่อการตัดสินใจ ควรขอวิธีตรวจยืนยันจากผู้ผลิตหรือห้องปฏิบัติการ
ข้อจำกัดเมื่อใช้กับค่า KH ต่ำ
ในกลุ่มตู้ปลาอาจใช้คำว่า KH และหน่วย dKH ซึ่งต้องแยกจากการรายงาน mg/L as CaCO₃ ให้ชัด ตามการเทียบหน่วย 17 mg/L CaCO₃ อยู่ราว 0.95 dKH จึงกล่าวได้ว่าตัวคูณหนึ่งหยดของวิธีนี้ใกล้หนึ่ง dKH
แต่การเทียบหน่วยไม่ใช่การยืนยันความแม่นยำที่ KH ต่ำมาก เมื่อผลมีเพียงไม่กี่หยด จำนวนหยดที่ต่างกันหนึ่งหยดมีผลต่อค่าที่รายงานอย่างเห็นได้ชัด หากระบบต้องควบคุมละเอียดในช่วงต่ำ ให้เลือกวิธีที่ยืนยันความเหมาะสมกับงานนั้น
อย่าเพิ่มปริมาตรตัวอย่างหรือลดตัวคูณเองเพื่อทำให้ดูละเอียดขึ้น เพราะยังไม่มีขั้นตอนที่ยืนยันสำหรับการดัดแปลงนั้นในข้อมูลชุดนี้ และอย่าใช้ผลอัลคาไลน์แทนผล GH หรือความกระด้างรวมของตู้
เก็บน้ำยาและส่งต่อผลอย่างไร
ปิดฝาให้สนิท เก็บชุดที่อุณหภูมิ 4 ถึง 30°C ตามข้อมูลสินค้า ไม่วางตากแดดหรือทิ้งในรถร้อน จัดคู่มือกับขวดให้เป็นชุดเดียวกัน ตรวจฉลากและสภาพอุปกรณ์ก่อนใช้ครั้งถัดไป
ถ้ากำลังพิจารณาใส่ปูน ให้นำผลล่าสุดกับประวัติการจัดการไปประกอบการประเมิน อ่านสิ่งที่ควรรู้ก่อนใส่ปูนบ่อและวัดอัลคาไลน์ เพื่อจัดข้อมูลที่ผู้ดูแลต้องใช้ ส่วนการทำภาพหรือเทียบสีผ่านจอ ควรจำไว้ว่าสีในบทความใช้ช่วยอธิบายขั้นตอน ไม่ใช้แทนคู่มือในกล่อง
คำถามที่พบบ่อย
ต้องนับหยด Indicator M ด้วยไหม
ไม่ต้องนับ ใช้ Indicator M 1 หยดเพื่อเริ่มขั้นตอนสี แล้วนับเฉพาะไตแตรนท์ตั้งแต่หยดแรกจนรวมหยดสุดท้ายที่น้ำเป็นสีชมพู
หยุดที่สีเทาอมม่วงได้หรือไม่
ตามคู่มือของรุ่น 8540 ต้องหยดไตแตรนท์อีก 1 หยดให้เป็นสีชมพู แล้วจึงใช้จำนวนหยดทั้งหมดคูณ 17 ไม่หยุดคำนวณที่สีเทาอมม่วง
ค่าอัลคาไลน์สูงแปลว่าน้ำกระด้างเสมอไหม
ไม่เสมอ อัลคาไลน์กับความกระด้างเป็นคนละรายการตรวจ หากต้องใช้ข้อมูลความกระด้างในการจัดการน้ำ ให้ตรวจด้วยวิธีสำหรับรายการนั้นโดยตรง
อ่านได้ 85 mg/L แปลว่าต้องใส่ปูนหรือไม่
โดยทั่วไปยังไม่ต้อง สำหรับบ่อปลา 85 mg/L ถือว่าดีแล้ว สำหรับบ่อกุ้ง 85 อยู่ในช่วง 80 ถึง 150 ที่ใช้กันทั่วไปแต่ใกล้ขอบล่าง ควรวัดซ้ำเป็นระยะ ถ้าค่าลดลงเรื่อย ๆ ค่อยวางแผนปรับ อ่านเพิ่มในใส่ปูนบ่อปลาต้องวัดอะไร